Porównanie struktury tajnego państwa podziemnego w
okresie powstania styczniowego z Polskim Państwem Podziemnym w okresie II wojny
światowej?
Już w okresie powstania styczniowego polscy działacze
niepodległościowi z ugrupowania „czerwonych”, doszli do wniosku, że
aby prowadzić skuteczne działania zbrojne przeciw zaborcom niezbędne są
odpowiednie struktury państwowe. Bez sprawnie prowadzonej polityki
zagranicznej, własnych źródeł finansowania wojny i dobrej komunikacji z
ludnością, żaden zryw nie powiedzie. Tworzono więc tajne spiski
i organizacje niepodległościowe, powoływano przedstawicieli
na powiat, okręg i województwo. Zaczęły powstawać też zależności
służbowe między przedstawicielami poszczególnych szczebli, a w miarę
rozrostu tajnych organizacji wprowadzano podział kompetencji. Z tych
zalążków powstały później zręby państwa podziemnego. Państwo
podziemne w okresie powstania styczniowego miało ogromny autorytet.
Podziemne państwo powstańcze miało wszystkie atrybuty
normalnego państwa. Tymczasowy Rząd Narodowy, przemianowany na Rząd
Narodowy, miał własną administrację, flagę, godło, herb, własne ustawodawstwo,
system skarbowy, sądownictwo, własne szpitale i pocztę, a także policję
narodową zwaną „żandarmerią wieszającą”. Policja pełniła rolę kontrwywiadu.
Każdy carski komendant cyrkułu (posterunku policji)
miał polskiego odpowiednika, który go śledził i przewidywał jego plany, po
to by nie dopuścić do ich realizacji. Działali też sztyletnicy, czyli
ludzie wykonujący wyroki śmierci. Wyroki śmierci wydawane przez państwo
podziemne były wykonywane na zdrajcach i kolaborantach. Poza tym państwo
podziemne, w przeciwieństwie do władz rosyjskich, nie było traktowane
jako ciemiężca, lecz oswobodziciel.
Polecenia państwa podziemnego wydawane na piśmie i
opieczętowane pieczęcią były powszechnie wykonywane, np
o podatek narzucony przez Rząd Narodowy. Pieczęć Rządu Narodowego była
świętością. Każdy obywatel mógł zwrócić się do Państwa podziemnego o pomoc
w rozstrzyganiu sporów, pomoc lekarską, ukrycie przed carskimi władzami,
bezpieczne przeprowadzenie przez granicę zaboru.
Na wzorach tajnego państwa podziemnego tworzonego w
okresie powstania styczniowego powołano Polskie Państwo Podziemne w okresie II
wojny światowej.